Het zwaard van een skûtsje: onmisbaar onderdeel en zijn vervanging

Waarom een skûtsje niet zonder zwaarden kan

Een skûtsje heeft geen kiel. Wat een gewoon zeiljacht rechthoudt en op koers houdt, moet bij een skûtsje van iets anders komen: de twee zijzwaarden. Toen tijdens de Iepen Fryske Kampioenskippen Skûtsjesilen (IFKS) van 2026 op het Heegermeer ons stuurboordzwaard brak, werd meteen duidelijk hoe onmisbaar dat onderdeel is.

Wat is een zwaard, en wat doet het?

Een zwaard is een houten vlak dat aan de zijkant van een platbodem hangt en het schip belet zijwaarts weg te driften. Een skûtsje is een Fries platbodemschip: het heeft een vlakke bodem en steekt nauwelijks diep. Dat maakte het ooit ideaal voor het ondiepe binnenwater van Fryslân, waar het als vrachtschip turf, zand en steen vervoerde. Maar een vlakke bodem heeft één nadeel: zonder kiel glijdt een schip aan de wind opzij weg in plaats van vooruit.

De zwaarden lossen dat op. Aan bakboord én stuurboord hangt een zwaard, opgehangen aan een bout waar het omhoog en omlaag om kan draaien. Aan de wind laat de bemanning het loefzwaard — het zwaard aan de windzijde die het water in duwt — zakken. Het zwaard biedt weerstand in het water, precies zoals een kiel dat doet, en zet de kracht van de wind om in vaart vooruit in plaats van drift opzij. Bij een wende gaat het ene zwaard omhoog en het andere omlaag. Wie meer wil weten over hoe een skûtsje zonder kiel toch scherp aan de wind zeilt, leest ons stuk over het Friese platbodemschip dat nooit verdween.

Hoe wordt een skûtsjezwaard gemaakt?

Skûtsjezwaarden worden bij ons gemaakt door Hans Boersma uit Gorredijk (boersmamasten.nl), een vakman die zich richt op masten, rondhouten en zwaarden voor platbodems. Volgens Boersma Masten worden de zwaarden vooral gemaakt van Afzelia, een houtsoort die zich kenmerkt door weinig krimp- en zwelgedrag. Dat is geen detail: een zwaard hangt jaar in, jaar uit half in het water en moet niet gaan werken of scheuren.

Het hout wordt eerst een aantal maanden gedroogd in een droogkamer. Daarna worden de delen verlijmd — volgens Boersma minstens zo belangrijk als de houtsoort zelf — met een resorcinollijm die tegen water bestand is. Het resultaat is een fors werkstuk. Een skûtsjezwaard mag volgens de officiële IFKS/SKS Omschrijving Scheepsuitrusting (versie 11.0, 26 juni 2026) maximaal 4 meter lang zijn. De maten en het gewicht liegen er niet om: bij een recent skûtsjeproject werd een zwaard van zeven centimeter dik en zo'n driehonderd kilo gemaakt bij dezelfde werf.

Wat ging er mis op het Heegermeer?

Op maandag 3 augustus 2026 voer de Ebenhaëzer de IFKS-wedstrijd op het Heegermeer bij Heeg. Het waaide niet uitzonderlijk hard, maar er stonden dikke, verraderlijke vlagen. Tijdens het rechttrekken van het schip brak het stuurboordzwaard. De vermoedelijke oorzaak ligt in de bevestiging: het zwaard was vastgezet met een staalkabel en die brak. Het zwaard maakte daardoor een klap bij het omhoogtrekken.

Zonder een deugdelijk stuurboordzwaard mist een skûtsje aan die zijde precies wat het nodig heeft om aan de wind te zeilen. Een gebroken zwaard is dus geen schoonheidsfoutje dat je onderweg oplapt — het raakt de kern van wat het schip laat varen.

De Ebenhaëzer heeft nieuwe zwaarden nodig

Skûtsje Ebenhaëzer is het wedstrijdskûtsje van Dokkum, gebouwd in 1907 bij Barkmeijer in Dokkum-Aalzum, 110 jaar zoekgeraakt en in 2017 teruggevonden. Om mee te blijven varen in de IFKS heeft ons skûtsje nieuwe zwaarden nodig. Een complete set kost ongeveer 20.000 euro. Dat is de prijs van het vakmanschap, het hout en de tijd die erin gaan — geen bedrag dat je even uit de kas haalt.

Daarom doen we mee aan Rabo Clubsupport, waarbij leden van de Rabobank met hun stem geld verdelen over clubs en verenigingen. De stemperiode loopt van 7 tot en met 29 september 2026. Elke stem is een bijdrage aan de nieuwe zwaarden, en daarmee aan de zekerheid dat de Ebenhaëzer volgend seizoen weer scherp aan de wind ligt. Help mee en breng jouw stem uit op het wedstrijdskûtsje van Dokkum.

Slot

Een zwaard is niet het onderdeel waar de meeste mensen aan denken als ze een skûtsje langs de kade zien liggen. Toch bepaalt het of het schip kan zeilen zoals het hoort. Ben je lid van de Rabobank, breng dan tussen 7 en 29 september je stem uit op ons skûtsje.