Dokkum op Koningsdag 2026: Skûtsje Ebenhaëzer en de koning

Met de belangriijkste gebeurtenis voor ons schip voor de deur, de IFKS, is het leuk om terug te blikken om een bijzonder gebeuren dit jaar. Op 27 april 2026 vierde koning Willem-Alexander zijn verjaardag in Dokkum. Skûtsje Ebenhaëzer lag aan het ponton tussen de sportenlocaties — en de koning hielp mee het grootzeil te hijsen. Dit is hoe die dag tot stand kwam.

Dokkum als Keningsdei-stad: wat dat betekende voor ons skûtsje

Keningsdei — in het Nederlands Koningsdag — is de nationale feestdag waarop Nederland de verjaardag van de koning viert. Elk jaar kiest het Koninklijk Huis één stad als officiële vieringslocatie. In 2026 viel die keuze op Dokkum, thuisstad van Skûtsje Ebenhaëzer. Een stad van ruim twintigduizend inwoners in de gemeente Noardeast-Fryslân, omringd door grachten en met een historische binnenstad die al in 2026 meer dan elf eeuwen oud is. Dat Dokkum werd gekozen was op zichzelf al bijzonder. Dat ons skûtsje daar een rol in zou spelen, wisten we al vroeg — maar we mochten er niet over spreken.

Gaandeweg werden de details duidelijker. Het schip kreeg een plek aan het ponton waar de sportenlocaties lagen, het onderdeel van het programma waar de koning en zijn familie langs zouden komen. Die combinatie van historisch vrachtschip en een actieve rol in het officiële programma is zeldzaam. Voor zover we weten is de Ebenhaëzer het enige skûtsje waarbij de koning aan dek is geweest — en het enige waarbij hij daadwerkelijk meehielp het grootzeil te hijsen.

Wat is een grootzeil en waarom hijs je het met een lier?

Een skûtsje is een Fries platbodemschip, van oudsher gebouwd voor vrachtvervoer op de Friese meren en kanalen. Wat een skûtsje onderscheidt van andere zeilschepen is onder meer het tuigage: een grote gaffeltuiging, waarbij het grootzeil — het grootste zeil van het schip — wordt gedragen door een gaffel, een schuine rondhout boven de mast.

Dat grootzeil hijs je niet aan een touw dat je met de hand omhoogtrekt. Op een skûtsje gaat dat via een grootzeilval die op een lier wordt gezet. Een lier is een mechanisch wiel met hendels, waarmee je met beperkte spierkracht grote lasten kunt bewegen. Op de Ebenhaëzer — gebouwd in 1907 bij scheepswerf Barkmeijer in Dokkum — zit dat mechanisme voor op het dek, duidelijk zichtbaar als een metalen windwerk met tandwielen. Je plaatst de val op de lier, draait de hendel rond en het zeil stijgt meter voor meter omhoog langs het voorlijk. Het is geen licht klusje, het vereist enige spierkracht en conditie.

Het idee voor Keningsdei was concreet: het grootzeil tot op een bepaald punt hijsen, zodat het logo van het schip zichtbaar in beeld stond. Op dat moment zou de koning het laatste stuk meehijsen — een scenario dat niet alleen logistiek klopte, maar ook visueel werkte voor de televisiecamera's die de dag versloegen.

Maanden van voorbereiding voor één moment

Achter elk koninklijk programmaonderdeel gaat een organisatieproces schuil dat van buiten niet zichtbaar is. Voor ons begon dat lang voor 27 april. Er waren overlegmomenten met de organisatie van Keningsdei, mediatrainingen, een veiligheidsbriefing en afstemming met de gemeente Noardeast-Fryslân, die de samenwerking vanuit haar kant uitstekend organiseerde.

Het scenario moest ook worden geoefend. Wanneer begin je precies met hijsen? Hoe snel draai je de lier? Het moment waarop de koning het laatste stuk overneemt moet kloppen met de timing van de uitzending, de beweging van het programma door de stad en de veiligheidsprotocollen aan boord. Dat oefenden we vooraf, totdat de timing zat.

Tegelijk moest het schip zelf worden klaargemaakt en naar Dokkum worden gevaren. De Ebenhaëzer lag niet in Dokkum; de vaartocht heen kost zo'n zeven uur. Direct na Keningsdei voeren we terug — ook zeven uur. Die inspanning paste in een strak schema, want de dag viel precies tussen twee wedstrijden.

Sipke Jan Bousema: ambassadeur en verbinder

Sipke Jan Bousema — televisiemaker en programmaproducent, bekend van programma's als Opsporing Verzocht, Museumbende en ZipZoo — is ambassadeur van ons skûtsje. Hij was op Keningsdei ook betrokken als programmaproducent voor het evenement in Dokkum zelf. Die dubbele rol maakte de samenwerking direct. Bousema kent het schip, kent de bemanning en weet wat er speelt. Dat merkte je in de voorbereiding en op de dag zelf. Sipke Jan draagt het schip een bijzonder warm hart toe.

27 april 2026: de dag zelf

De Ebenhaëzer lag die ochtend aan het ponton, omringd door een oranje geklede menigte langs de kade. De bemanning stond klaar. Het grootzeil was deels gehesen; het logo hing in beeld. Toen koning Willem-Alexander aan boord stapte, werd hij ontvangen door de bemanning. Daarna pakte hij de lier. Samen met de bemanning draaide hij het laatste stuk van het grootzeil omhoog.

Het was een kort moment in een vol programma. Maar voor ons als bemanning was het iets anders: een historisch schip, gebouwd in 1907 voor de vrachtvaart op de Friese wateren, dat 110 jaar later bijna verloren was gegaan — en dat nu de Nederlandse koning aan boord had om mee te helpen het zeil te hijsen. Dat maak je niet twee keer mee.

Wat dit laat zien over het schip en de stad

Dokkum is niet toevallig de bakermat van het skûtsjesilen. In 1941 richtten Dokkumers zeilclub De Watergeus op — het directe voorloper van de Sintrale Kommisje Skûtsjesilen (SKS), die in 1945 werd opgericht. De Ebenhaëzer is in die stad gebouwd, voor die stad teruggehaald en draagt die stad mee de IFKS-baan op. Dat het schip op Keningsdei een plek kreeg in het officiële programma, naast de sportenlocaties en voor de ogen van het hele land, past in die lijn.

De organisatie achter Keningsdei in Dokkum was indrukwekkend. Tienduizenden bezoekers, een strak programma, tv-uitzendingen — en daarbinnen een historisch vrachtschip van 119 jaar oud dat meedeed als actieve deelnemer, niet als decor.

Nu: de IFKS

Keningsdei was een moment buiten de gewone lijn. Nu ligt de focus op de IFKS, de wedstrijden waar we het seizoen op bouwen. Maar het is goed om even stil te staan bij wat er op 27 april gebeurde — niet om het groter te maken dan het was, maar omdat het laat zien wat dit schip is: een werkend stuk Friese geschiedenis, gebouwd om gebruikt te worden, met een bemanning die er elke keer weer voor klaart staat. Ook als de aanleiding een koninklijke verjaardag is en de camera's van het hele land meekijken.

De IFKS is de grootste skûtsjecompetitie van Fryslân, met drie klassen en wedstrijden op verschillende Friese meren. Het volledige IFKS-programma voor 2026 stond al vast — Keningsdei was een buitencategorie.